VAR tại V-League: Khi công nghệ chưa đủ để minh bạch

Vào phút 78 của trận đấu giữa CLB Hà Nội và CLB TP.HCM tại vòng 12 V-League 2026, trọng tài chính Nguyễn Văn Dũng nhận tín hiệu từ tổ VAR. Ông chạy ra màn hình, xem lại tình huống bóng chạm tay của hậu vệ Quế Ngọc Hải trong vòng cấm địa. Sau 2 phút 30 giây, ông quyết định hủy phạt đền cho Hà Nội. Các cầu thủ TP.HCM phản ứng dữ dội, khán giả trên sân Hàng Đẫy la ó. Nhưng không ai được nghe lý do cụ thể từ trọng tài. Đó là một khoảnh khắc điển hình cho một vấn đề lớn hơn: VAR đang được vận hành như thế nào tại Việt Nam?

VAR được áp dụng chính thức tại V-League từ mùa giải 2026-2026, sau nhiều năm chuẩn bị. Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) và Công ty Cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam (VPF) đã đầu tư hệ thống, đào tạo trọng tài. Mục tiêu là giảm thiểu sai lầm trọng yếu, tăng tính minh bạch. Nhưng sau hai mùa giải, tranh cãi không giảm mà còn tăng. Các đội bóng liên tục khiếu nại, khán giả mất niềm tin. Câu hỏi đặt ra: liệu VAR có đang được sử dụng đúng cách?

Theo thống kê của VPF, trong mùa giải 2026-2026, VAR đã được sử dụng 187 lần, trung bình 0,8 lần/trận. Trong đó, 42 lần thay đổi quyết định ban đầu của trọng tài, chiếm 22,5%. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với mức trung bình của các giải đấu châu Âu (khoảng 15%). Điều này cho thấy các trọng tài Việt Nam có thể đang phụ thuộc quá nhiều vào VAR, hoặc các quyết định ban đầu có nhiều sai sót. Nhưng số liệu chỉ là một phần. Điều đáng ngại hơn là cơ chế vận hành. Trong 42 lần thay đổi, chỉ có 5 lần trọng tài chính công khai giải thích trên loa phóng thanh. Phần lớn các quyết định được đưa ra mà không có lý do rõ ràng, khiến cầu thủ và khán giả không hiểu. Điều này vi phạm nguyên tắc cơ bản của VAR: minh bạch. Tôi đã theo dõi nhiều trận đấu tại V-League, và nhận thấy một mẫu hình lặp lại: trọng tài chạy ra xem màn hình, sau đó ra quyết định mà không nói gì. Khán giả chỉ biết kết quả, không biết lý do. Điều này tạo ra sự ngăn cách lớn giữa công nghệ và người hâm mộ. Công nghệ chính xác nhưng thiếu giao tiếp sẽ không bao giờ tạo ra sự tin tưởng.

Nhìn sâu hơn, vấn đề không chỉ nằm ở tỷ lệ can thiệp. Hãy xem xét bản chất của các tình huống VAR can thiệp. Trong mùa giải 2026-2026, có 23 lần VAR can thiệp để xác định lỗi việt vị, 12 lần cho các tình huống phạt đền, và 7 lần cho các lỗi thô bạo. Nhưng điều đáng chú ý là thời gian trung bình cho mỗi lần xem lại là 1 phút 45 giây, dài hơn 30 giây so với khuyến nghị của FIFA. Điều này cho thấy các trọng tài Việt Nam chưa thành thạo trong việc sử dụng công nghệ, hoặc thiếu sự tự tin để đưa ra quyết định nhanh chóng. Hệ quả là nhịp độ trận đấu bị ngắt quãng, cảm xúc của cầu thủ và khán giả bị ảnh hưởng tiêu cực. Tôi nhớ một trận đấu giữa CLB Bình Dương và CLB Hải Phòng, VAR mất 3 phút để xác định một tình huống việt vị, và cuối cùng vẫn gây tranh cãi. Cầu thủ Bình Dương vây quanh trọng tài, nhưng không nhận được lời giải thích nào. Đây không phải là vấn đề của công nghệ, mà là vấn đề của quy trình và con người.

Nhiều người cho rằng VAR giúp giảm sai lầm, nhưng tôi lại thấy nó đang làm tăng thêm tranh cãi. Lý do không phải vì công nghệ sai, mà vì nó được sử dụng như một công cụ bảo vệ trọng tài, không phải công cụ minh bạch. Khi một quyết định gây tranh cãi, trọng tài có thể đổ lỗi cho VAR. Nhưng khi VAR can thiệp, không ai giải thích tại sao. Điều này tạo ra một "vùng tối" mới. Ví dụ, trong trận đấu giữa CLB Bình Dương và CLB Hải Phòng, VAR đã can thiệp để hủy bàn thắng của Bình Dương vì lỗi việt vị. Nhưng khi xem lại, không rõ cầu thủ nào việt vị, và trọng tài không giải thích. Đội Bình Dương phản ứng dữ dội, nhưng không có gì thay đổi. Vấn đề nằm ở chỗ: VAR đang được vận hành như một hệ thống đóng, thiếu cơ chế giải trình. Các trọng tài không được đào tạo để giao tiếp với cầu thủ và khán giả. Họ chỉ được dạy cách sử dụng công nghệ, không phải cách giải thích quyết định. Điều này dẫn đến sự mất niềm tin ngày càng lớn. Tôi nhớ lại bài học Kanté của mình: khi tôi sai, tôi cần nhận lỗi và giải thích. Nhưng trọng tài Việt Nam không làm điều đó. Họ ẩn sau màn hình VAR, và không ai chịu trách nhiệm.

Có một khía cạnh khác mà ít người chú ý: chi phí vận hành VAR. Theo ước tính, mỗi trận đấu sử dụng VAR tốn khoảng 50 triệu đồng, bao gồm chi phí vận hành, nhân sự và thiết bị. Với 187 lần sử dụng trong mùa giải, tổng chi phí lên tới hơn 9 tỷ đồng. Đây là một khoản đầu tư lớn, nhưng hiệu quả mang lại đang bị đặt dấu hỏi. Nếu VAR chỉ tạo ra thêm tranh cãi và không cải thiện sự minh bạch, thì khoản đầu tư này có đáng không? Tôi cho rằng câu trả lời là không. Thay vì chi tiền cho công nghệ, VFF và VPF nên đầu tư vào đào tạo trọng tài về kỹ năng giao tiếp và giải thích quyết định. Đây mới là gốc rễ của vấn đề.

Hãy so sánh với các giải đấu hàng đầu châu Âu. Tại Premier League, trọng tài thường xuyên giải thích quyết định trên loa phóng thanh, và các đội trưởng được trao quyền yêu cầu giải thích. Tại La Liga, hệ thống tương tự cũng được áp dụng. Điều này tạo ra sự tôn trọng lẫn nhau giữa trọng tài, cầu thủ và khán giả. Tại V-League, chúng ta chưa có điều này. Trọng tài thường xuyên bị bao vây, khán giả la ó, và các đội bóng khiếu nại lên VPF. Nhưng VPF hiếm khi công khai giải thích các quyết định gây tranh cãi. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: thiếu minh bạch dẫn đến mất niềm tin, mất niềm tin dẫn đến phản ứng tiêu cực, phản ứng tiêu cực dẫn đến áp lực lên trọng tài, và áp lực dẫn đến sai lầm nhiều hơn.

Tôi đã theo dõi bóng đá Việt Nam hơn 10 năm, và tôi thấy rằng vấn đề VAR không phải là vấn đề công nghệ, mà là vấn đề văn hóa. Chúng ta chưa có văn hóa giải thích và chịu trách nhiệm. Trọng tài được coi là người có quyền lực tối cao trên sân, và họ không cần phải giải thích. Nhưng trong thời đại công nghệ, điều này không còn phù hợp. Khán giả có quyền được biết lý do tại sao một quyết định được đưa ra. Cầu thủ có quyền được nghe giải thích. Nếu không, VAR sẽ chỉ là một công cụ tốn kém để tạo ra thêm tranh cãi.

Vấn đề không nằm ở công nghệ, mà nằm ở con người và quy trình. Nếu VFF và VPF không thay đổi cách tiếp cận, VAR sẽ chỉ là một công cụ tốn kém để tạo ra thêm tranh cãi. Câu hỏi đặt ra: chúng ta cần công nghệ hay cần sự minh bạch? Câu trả lời rõ ràng là cả hai, nhưng minh bạch phải được ưu tiên. Tôi hy vọng mùa giải tới sẽ có những cải tiến, nhưng tôi không lạc quan. Bóng đá Việt Nam cần một cuộc cách mạng về giao tiếp, không chỉ về công nghệ. Khi trọng tài sẵn sàng nói ra lý do, khi VPF công khai giải thích các quyết định gây tranh cãi, khi cầu thủ và khán giả được lắng nghe, thì VAR mới thực sự phát huy giá trị. Còn bây giờ, nó chỉ là một màn hình lớn đắt tiền, và chúng ta đang tự lừa dối mình rằng mình đang hiện đại hóa.