Tấm bảng thống kê trắng trơn: bóng chuyền nữ Việt Nam thiếu thứ không ai bán

Tấm bảng thống kê được phát ở phòng họp báo chỉ đầy một nửa. Cột điểm số đầy. Cột chắn bóng đầy. Cột tỷ lệ đỡ bước một — chỉ số nói lên gần như toàn bộ câu chuyện của một set bóng — thì trống, từ dòng đầu tới dòng cuối. Tôi hỏi cán bộ thống kê của ban tổ chức. Anh cười: máy tính chưa kết nối được, chị thông cảm. Đêm ấy tôi ở lại khán đài vắng, tua lại đoạn ghi hình và tự đếm. Bốn mươi phút cho một set. Tôi ghi ra hai mươi ba đường chuyền một chạm đúng vị trí, bảy đường lệch, ba đường buộc libero phải cứu bằng tay ngoài. Không ai kiểm chứng con số của tôi. Cũng không ai phản bác.

Chuyện ấy không hiếm. Ở phần lớn giải bóng chuyền nữ trong nước, tờ bảng thống kê sau trận là một nghi thức lịch sự hơn là một tài liệu. Người ta phát nó, người ta chụp ảnh nó, rồi người ta để nó lại trên ghế.

Từ một tấm bảng ghi vị trí trắng trơn, tôi thấy nguyên một thế giới bị bỏ quên.

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang ở quãng hấp dẫn nhất trong hơn một thập kỷ. Đội tuyển quốc gia có mặt ở sân chơi thế giới, các trụ cột xuất ngoại, giải vô địch quốc gia có nhà tài trợ lớn, phong trào nữ trong trường học và ở các giải phong trào bùng nổ. Có một thứ không lớn lên cùng: hạ tầng dữ liệu — cái nền mà mọi nền bóng chuyền mạnh đều dựng trước khi dựng được một đội hình mạnh.

Ở Nhật Bản, nơi tôi sống và làm việc, một trận V.League được ghi lại theo hàng trăm biến số: hiệu suất tấn công theo từng vùng lưới, tỷ lệ đỡ bước một phân theo loại phát bóng, số lần chắn bóng chạm tay, quãng đường di chuyển của từng vị trí. Dữ liệu ấy chảy vào truyền hình, vào bảng tin, vào hợp đồng. Ở Việt Nam, chúng ta có điểm số — và rất ít thứ khác.

Thiếu dữ liệu không có nghĩa là thiếu tin bài. Tin vẫn ra hằng ngày. Chỉ là tin ấy được viết bằng trí nhớ, bằng cảm giác, bằng những gì người trong cuộc kể lại cho nhau. Một chuyền hai hay — chứng minh bằng gì? Một libero xuất sắc — đo bằng gì? Câu trả lời quen thuộc nhất: nhìn là biết. Nhìn thì biết thật. Nhưng “nhìn là biết” không bán được vé, không thuyết phục được nhà tài trợ, và không giúp một cầu thủ mười chín tuổi ngồi vào bàn đàm phán với một câu lạc bộ nước ngoài.

Ba tầng của cùng một khoảng trống

Tầng thứ nhất là đào tạo trẻ. Các trung tâm và trường năng khiếu vẫn tuyển sinh theo cách truyền thống: thầy giới thiệu, đồng nghiệp giới thiệu, giải trẻ tổ chức xong thì hết. Một em cao 1m82, bật đà tốt, ở tỉnh xa, gần như không có kênh nào để lộ diện ngoài việc lọt vào mắt một người có quan hệ. Tôi từng xem một giải trẻ bốn ngày và ghi chép thủ công chiều cao, sải tay, độ cao chạm bóng của hơn sáu mươi vận động viên. Đến giờ tôi vẫn là người duy nhất nắm những con số đó.

Một hệ thống tử tế sẽ khiến việc ấy trở nên vô nghĩa, vì dữ liệu đã nằm sẵn ở đâu đó. Ở đây thì không, nên một tờ giấy ghi tay của người lạ vẫn là tài liệu. Hệ quả mang tính cấu trúc: tuyển chọn dựa trên quan hệ nhiều hơn dựa trên bằng chứng, cơ hội phân bổ theo người giới thiệu chứ không theo chỉ số. Và khi cơ hội phân bổ theo quan hệ, thứ bị đào thải trước tiên là những vị trí mà giá trị không lộ ra qua một pha bóng đẹp: chuyền hai, libero, phụ công phòng thủ. Đó cũng đúng là những vị trí mà bóng chuyền nữ Việt Nam thiếu một cách dai dẳng.

Tầng thứ hai là giải vô địch quốc gia. Ở đây vấn đề không phải thiếu máy móc — camera có, người ngồi bấm phần mềm có. Vấn đề là không có chuẩn. Mỗi giải, mỗi ban tổ chức, mỗi đơn vị thống kê ghi theo một kiểu; cùng một hành động được gọi bằng ba cái tên khác nhau; một pha cứu bóng có thể bị tính là đỡ bước một ở giải này và là phòng thủ ở giải khác. Dữ liệu không so sánh được thì không dùng được. Một cầu thủ đánh bốn mùa, mỗi mùa một định nghĩa — cuối cùng không mùa nào nói lên điều gì.

Điểm này thường bị hiểu sai, nên tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút. Người ta hay nghĩ vấn đề là tiền: chưa có tiền mua hệ thống. Nhưng chi phí ghi một trận bóng chuyền đúng cách, với một người đã qua đào tạo và một phần mềm mã nguồn mở, thấp hơn nhiều so với chi phí nuôi một ngoại binh dự bị ngồi cả mùa trên ghế. Vấn đề nằm ở chỗ khác. Dữ liệu không có ai dùng thì cũng không có ai muốn làm. Doanh nghiệp tài trợ ký hợp đồng vì logo được phát trên truyền hình, không vì chỉ số đỡ bước một. Câu lạc bộ mua ngoại binh vì danh tiếng. Cầu thủ ký hợp đồng vì mối quan hệ. Cho tới khi có một nhóm nhỏ — một huấn luyện viên khó tính, một nhà báo tò mò, một nhà quản lý đủ lì — chấp nhận làm không công cho một thứ chưa ai hỏi, khoảng trống cứ thế tồn tại.

Tầng thứ ba, và đây là tầng đắt giá nhất, là đội tuyển quốc gia.

Khi đội tuyển bước vào một giải châu lục hay giải thế giới, ban huấn luyện đối phương ngồi trong phòng họp với hàng trăm phút ghi hình đã cắt nhãn, kèm xu hướng phát bóng theo điểm số, tỷ lệ chọn hướng tấn công của từng tay đập khi bị chắn đôi, vị trí ưa thích của chuyền hai khi nhận bóng lệch. Phía Việt Nam vẫn làm được phần ghi hình. Phần dữ liệu thường dừng ở mức: cô số 12 tay trái mạnh.

Khác biệt không nằm ở công nghệ. Nó nằm ở số lượng câu hỏi được phép đặt ra. Với dữ liệu, một huấn luyện viên có thể hỏi: khi chúng ta thua ba điểm liên tiếp, tỷ lệ phát bóng vào vùng 1 của chúng ta thay đổi thế nào? Không có dữ liệu, câu hỏi ấy không có câu trả lời, và người ta chuyển sang câu hỏi dễ hơn: tinh thần hôm nay thế nào.

Tôi đã từng đứng trên khán đài một trận tứ kết và đếm số lần hàng chắn đối phương xoay sang đúng hướng trước khi bóng được chuyền. Con số ấy không xuất hiện trong bất kỳ bản tin nào hôm sau. Khối chắn ba người ấy không phá vỡ tôi. Nó chỉ làm tấm bản đồ trong đầu tôi rạn thêm vài đường.

Tấm bảng thống kê trắng trơn ở phòng họp báo là hình ảnh thu nhỏ của tất cả những điều trên. Nó không gây ra thất bại của một set bóng. Nó khiến thất bại ấy không thể được giải thích, và do đó không thể được sửa.

Góc nhìn ngược

Cách nhìn thông thường là thiếu dữ liệu thì thiệt cho nhà báo và thiệt cho người hâm mộ. Người chịu thiệt nhiều nhất lại là cầu thủ, và thiệt theo một cách rất cụ thể.

Bóng chuyền là môn mà giá trị của một vận động viên không nằm gọn trong bảng điểm. Một chuyền hai chạm bóng ba lần mỗi pha và gần như không bao giờ ghi điểm. Một libero vào sân đúng lúc hàng chắn xoay tua và ra sân trước khi set kết thúc. Một phụ công chạy nhanh để kéo hàng chắn, nhường khoảng trống cho tay đập biên, và không được ghi công cho pha bóng ấy. Trong một nền bóng chuyền chỉ ghi điểm, những người này vô hình. Trong một nền bóng chuyền ghi cả hiệu suất theo vị trí, họ là tài sản.

Đây là chỗ khoảng trống dữ liệu ngừng là câu chuyện kỹ thuật và trở thành câu chuyện tiền bạc. Một cầu thủ không có chỉ số thì không có hồ sơ. Không có hồ sơ thì không có cạnh tranh trên thị trường chuyển nhượng. Không có cạnh tranh thì mức lương do người trả quyết định, chứ không do thị trường quyết định — và ở bóng chuyền nữ Việt Nam, người trả thường là một đơn vị với một mức ngân sách và một thời hạn duy nhất trong năm. Chuyển nhượng là người ta mua bản hợp đồng. Tôi chỉ muốn viết về thứ họ mang theo khi bước qua cửa — và thứ ấy, nếu không được đo, sẽ bị định giá bằng cảm tính. Con đường xuất ngoại của những tay đập hàng đầu như Trần Thị Thanh Thúy cho thấy cầu thủ Việt Nam hoàn toàn có thể cạnh tranh ở các giải quốc tế; điều họ thiếu không phải là năng lực, mà là bằng chứng về năng lực.

Có một hệ quả ngược dòng nữa. Dữ liệu vắng mặt thì khoảng trống không nằm yên. Nó được lấp bằng tin đồn. Tin đồn lan nhanh hơn tin thật vì tin đồn không cần kiểm chứng, và trong một môi trường không có nguồn tham chiếu, người nói to nhất trở thành người có thẩm quyền. Tôi từng chứng kiến một thông tin chuyển nhượng sai lan khắp các diễn đàn trong bốn mươi tám giờ, khiến một cầu thủ trẻ phải gọi điện về nhà giải thích. Không ai xin lỗi, vì không ai chịu trách nhiệm cho một thứ chưa từng được kiểm chứng.

Cách nhìn ngược lại nữa, và có lẽ đây mới là điều quan trọng: thiếu dữ liệu là một bất lợi có cấu trúc. Nó có lợi cho những ai đang nắm thông tin và bất lợi cho những ai cần thông tin để thương lượng. Nó không làm bóng chuyền nữ Việt Nam yếu đi trong một sớm một chiều. Nó giữ nguyên hiện trạng, một cách rất hiệu quả.

Suy nghĩ phía trước

Có những vận động viên không cần ánh đèn sân khấu. Họ chỉ cần một người ngồi xuống và ghi lại thật lâu.

Mùa giải mới rồi cũng sẽ bắt đầu, và tấm bảng thống kê trắng trơn sẽ lại được phát ở một phòng họp báo nào đó. Điều đáng nói là chi phí của sự trống trơn ấy đã khác trước. Khi bóng chuyền nữ Việt Nam đã bước vào những sân chơi mà đối thủ chuẩn bị bằng số liệu, việc mình không có số liệu không còn là chuyện riêng của nghề báo. Bốn nghìn hai trăm chữ về một giải đấu — và tôi vẫn còn nợ họ một chương chưa viết: chương về một nền bóng chuyền bắt đầu tự đếm lấy mình.