Thùy Linh, Asiad và khoảng trống không ai muốn gọi tên

Buổi tập khép lại khi trời đã nhá nhem. Trong nhà thi đấu chỉ còn tiếng bước chân và tiếng cầu chạm vợt khô khốc, vang lên rồi tắt. Nguyễn Thùy Linh ngồi xuống mép sân, tháo dây giày, và trả lời phỏng vấn bằng một câu mà rất nhiều người sẽ đọc lướt qua: “Đấu trường Asiad rất khắc nghiệt, không dễ giành huy chương.” Tôi đã nghe câu này ở không ít phòng họp báo, từ không ít vận động viên. Nhưng phía sau nó lần này là một tay vợt nữ đã ba lần bước vào đấu trường Á vận hội và hai lần dự Thế vận hội. Một người đã đi đủ nhiều để biết rằng “khắc nghiệt” không dừng ở đối thủ bên kia lưới. Cánh cửa phòng họp báo đóng, nhưng sân đấu vẫn mở, và trên sân, câu chuyện thật thường bắt đầu ở chỗ khác.

Nguyễn Thùy Linh là trụ cột của cầu lông đơn nữ Việt Nam. Cô thuộc nhóm rất ít vận động viên Việt Nam duy trì được mặt bằng thi đấu quốc tế đều đặn qua nhiều chu kỳ, đủ để tích lũy ba lần dự Á vận hội và hai lần dự Olympic. Với một nền cầu lông mà chiều sâu lực lượng còn mỏng, việc một tay vợt trụ được ở sân chơi châu lục qua nhiều năm đã là điều đáng nói.

Á vận hội là sân chơi khác hẳn các giải cầu lông thường niên. Đây là nơi cầu lông châu Á hội tụ gần như toàn bộ tinh hoa của môn thể thao này trên phạm vi toàn cầu. Đơn nữ Á vận hội không phải là giải đấu để thử nghiệm, cũng không phải nơi để tích lũy điểm số. Mỗi suất tham dự đồng nghĩa với việc bạn phải đứng cùng sân với những tay vợt thuộc nhóm dẫn đầu thế giới, những người mà ngay cả các cường quốc cầu lông cũng phải tính toán từng trận.

Ở sân chơi ấy, khoảng cách giữa một tay vợt có thứ hạng quốc tế ổn định và một tấm huy chương Á vận hội vượt xa vài trận thắng. Nó là khoảng cách về hệ thống vận hành phía sau mỗi tay vợt: đội ngũ huấn luyện, thể lực, y sinh, phục hồi, phân tích dữ liệu đối thủ, và số trận đỉnh cao được chơi mỗi năm. Một tay vợt châu Âu hay Đông Á ở nhóm đầu thế giới thi đấu hàng chục trận với các đối thủ cùng đẳng cấp mỗi mùa. Một tay vợt Việt Nam ở nhóm dưới thường chỉ chạm được vào đẳng cấp đó vài lần trong năm, thường là ở vòng đầu các giải lớn, khi mà cơ hội va đập đã cạn dần theo thời gian trên sân.

Đây là chỗ câu nói của Thùy Linh trở nên đáng suy nghĩ hơn vẻ ngoài khiêm tốn của nó. Khi cô nói “không dễ giành huy chương”, đó là một nhận định chuyên môn khách quan về đối thủ. Nhưng đặt cạnh những gì cô chia sẻ về điều kiện tập luyện, về việc thiếu huấn luyện viên ngoại chuyên trách, về nguồn lực đầu tư chưa tương xứng cho cầu lông, câu nói ấy mang thêm một tầng nghĩa khác. Nó mô tả một khoảng trống không ai muốn gọi tên, bởi gọi tên nó đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng vấn đề không nằm ở riêng một vận động viên.

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện của Thùy Linh không nằm ở việc cô có giành được huy chương Á vận hội hay không, mà ở chỗ nền thể thao Việt Nam đang đòi hỏi một kết quả mang tính hệ thống trong khi chỉ cung cấp một nửa hệ thống cần thiết. Cầu lông Việt Nam từ lâu dựa vào nỗ lực cá nhân và sự hy sinh của từng vận động viên, trong khi phần việc còn lại của cả một hệ thống, như sản sinh đối thủ tập luyện cùng đẳng cấp, như xây dựng đội ngũ phân tích, như tổ chức các giải trong nước đủ chất lượng, vẫn chưa được làm đầy.

Tôi đã theo dõi các trận đấu của cầu lông Đông Nam Á trong nhiều năm, và điều khiến tôi chú ý không phải là kỹ thuật của từng cú đánh. Đó là sự khác biệt trong cách các nền thể thao tổ chức nguồn lực của mình. Thái Lan, Indonesia, Malaysia đều có những trung tâm huấn luyện quốc gia mà ở đó một tay vợt trẻ lớn lên cùng hàng chục tay vợt trẻ khác cùng đẳng cấp. Họ đánh nhau mỗi ngày, và chính những trận đánh nhau ấy tạo ra đẳng cấp. Một tay vợt như Thùy Linh, dù tài năng, thiếu đi cái “bể cá” đó. Cô bơi một mình.

Nói như vậy không có nghĩa là phủ nhận những nỗ lực đã có. Việt Nam đã có lúc đưa được các chuyên gia ngoại vào một số môn trọng điểm để chuẩn bị cho các kỳ đại hội. Nhưng cầu lông thường không nằm trong nhóm được ưu tiên đó. Và cái cách chúng ta chọn môn ưu tiên rồi dồn nguồn lực vào đó để “đếm huy chương” cũng là một vấn đề riêng. Nó tạo ra một hệ thống mà ở đó chỉ một vài môn được sống, còn phần còn lại phải tự lo.

Đây là lúc tôi muốn nói về một điều mà ít người đặt lên bàn. Trực giác của phần lớn khán giả, và cả phần lớn những người làm chính sách, khi nhìn vào trường hợp của Thùy Linh, sẽ dẫn đến một kết luận quen thuộc: cần đầu tư thêm, cần thuê huấn luyện viên ngoại. Kết luận đó không sai, nhưng nó chưa chạm đến gốc của vấn đề. Thuê một huấn luyện viên ngoại giỏi cho một tay vợt mà xung quanh không có đối thủ tập luyện cùng đẳng cấp, không có đội ngũ hỗ trợ thể lực và phục hồi đủ chuẩn, không có hệ thống giải trong nước đủ dày, thì đó lại là một cách tiêu tiền khác chứ chưa chắc đã là một cách xây nền.

Cái cầu lông Việt Nam thiếu không phải là một người thầy. Cái thiếu là một môi trường. Một huấn luyện viên ngoại có thể nâng cấp một vận động viên, nhưng không thể tự tay tạo ra một thế hệ vận động viên. Điều tạo ra thế hệ là sự cạnh tranh hằng ngày trong một hệ thống đủ dày, đủ rộng, đủ kiên nhẫn để nuôi những tay vợt từ lúc còn nhỏ cho đến khi họ trưởng thành. Bóng đá Việt Nam học được bài học này ở một mức độ nào đó. Cầu lông thì chưa.

Trong khi đó, kỳ vọng của công chúng vẫn đặt gọn lên vai một người. Mỗi kỳ Á vận hội đến, câu hỏi lại xuất hiện: liệu Thùy Linh có giành huy chương không? Cách đặt vấn đề như vậy vô tình biến một vấn đề mang tính hệ thống thành một vấn đề mang tính cá nhân. Nó khiến người ta quên rằng một tấm huy chương châu lục ở môn cầu lông không phải là phần thưởng cho nỗ lực của một con người, mà là chỉ dấu cho sự trưởng thành của cả một nền.

Và đây là điều tôi muốn nói thẳng: đôi khi một tay vợt đứng giữa vòng vây của những đối thủ mạnh hơn về mọi mặt, không có huy chương, vẫn đang làm công việc nặng nhọc nhất mà nền thể thao này cần. Đó là công việc giữ cho một môn thể thao còn hiện diện ở đấu trường châu lục. Bị đẩy ra rìa sân, bạn nhìn thấy toàn cảnh sân. Thùy Linh, qua ba kỳ Á vận hội, đã nhìn thấy toàn cảnh ấy rõ hơn ai hết. Cô nói cô biết Asiad khắc nghiệt, và cô nói điều đó không phải để xin thương hại.

Sân vận động trống, nhưng tâm trạng không trống. Sau mỗi trận thua ở vòng đầu, sau mỗi chuyến đi mà hành lý nặng hơn hy vọng, vẫn còn một người ở lại tập luyện cho mùa giải sau. Cái khoảng lặng đó mới là chỗ bộc lộ phẩm chất thật của một vận động viên, và cũng là chỗ nền thể thao Việt Nam nên nhìn vào nhiều hơn là nhìn vào bảng thành tích.

Kỳ tích bị lãng quên cũng cần người gọi tên. Ba lần dự Á vận hội ở một môn mà Việt Nam chưa từng được xếp vào nhóm tranh huy chương, đó là một cột mốc không được ghi lại trên bảng vàng nào, nhưng nó nói lên nhiều hơn một tấm huy chương về sự bền bỉ của một nền thể thao còn đang tự xoay xở. Lần tới khi một tay vợt Việt Nam bước vào sân Á vận hội, điều đáng hỏi không phải là họ có thắng hay không, mà là chúng ta đã cho họ đủ để thắng chưa. Đó là một câu hỏi không dành cho vận động viên. Nó dành cho phần còn lại của hệ thống.